Ścieżka historyczna śladami września 1939 roku w Gostyni i Wyrach

Tego lata gmina Wyry wzbogaciła się o nową atrakcję edukacyjną i turystyczną – ścieżkę historyczną na temat września 1939 roku, która zaprasza mieszkańców do poznawania w terenie dziejów Gostyni i Wyr z okresu wojny obronnej Polski. Poszczególne punkty trasy wyznaczają tablice informacyjne oraz dedykowana aplikacja mobilna.

Dostępne są cztery warianty trasy
Gdzie zaczyna się ścieżka i związana z nią wędrówka? Dokładnie tam, gdzie historia o bohaterach września 1939 roku zaczęła być otwarcie pielęgnowana po zakończeniu II wojny światowej – przed Pomnikiem Pamięci Żołnierzy Września 1939 roku.

Szlak wiedzie dobrze znanymi drogami rekreacyjnymi w rejonie ul. Tęczowej w Gostyni oraz ul. Wagonowej i Leszczynowej w Wyrach, przez obszar głównej części miejscowości Wyry, w tym tereny przemysłowe, a także przez Starą Piłę i tereny Lasów Państwowych. Prowadzi do takich popularnych punktów jak schron bojowy „Sowiniec” czy jezioro Wicie, ale też tych mniej obecnych w powszechnej świadomości, jak miejsce śmierci ppłk. Władysława Kiełbasy czy stanowisko armaty przeciwpancernej Bofors.

Podczas zwiedzania warto skorzystać z aplikacji mobilnej, która powstała na potrzeby nowej atrakcji. Na podstawie lokalizacji telefonu, aplikacja ta nie tylko wspomaga w wędrówce i ją urozmaica poprzez dodatkowe treści, ale też zapewnia nietypowe wyzwania, a wszystko to w trzech językach: polskim, angielskim i niemieckim. Przy czym nic nie stoi na przeszkodzie, by przemierzyć cały szlak samodzielnie bez aplikacji.

Tablica w strefie obok pomnika pełni rolę tablicy początkowej, jednak faktyczny punkt startowy jest przed pomnikiem

Ścieżka historyczna oferuje cztery warianty trasy o różnej długości i poziomie trudności, których nazwy nawiązują do stopni wojskowych: Szeregowy, Sierżant, Kapitan i Generał.

Pierwsza z nich prowadzi wzdłuż ul. Tęczowej w Gostyni i ul. Wagonowej w Wyrach do kilku najbliższych punktów na odcinku od pomnika do jeziora Wicie. Druga powiela trasę pierwszej i wprowadza odcinek leśny do stanowiska armaty Bofors i wyrskiej leśniczówki. Trzecia rozszerza trasę o znajdujący się na Starej Pile schron bojowy, a czwarta dodaje trzy równie ciekawe punkty we właściwej części Wyr i jeden przy linii kolejowej nr 169 – oferując pełne spojrzenie na zawartość ścieżki historycznej.

Mapy dostępne na tablicy startowej i w aplikacji mobilnej nie narzucają konkretnych dróg, a jedynie wskazują kolejność i kierunki do wyznaczonych punktów. Z tego powodu trasę między punktami trzeba obrać samodzielnie – z pomocą Map Google albo bardzo szczegółowej mapy OpenStreetMap, jak na przykładach ukazanych poniżej.

Każdy wariant prowadzi do minimalnie 5 i maksymalnie 12 miejsc, które zwykle są opisane w terenie tablicami, ale nie zawsze, bo tablic z oczywistych względów nie ustawiono przy samym pomniku, ani na cmentarzu w Wyrach.

Wędrowanie ścieżką może być przygodą
Na wszystkich tablicach ustawionych na trasie ścieżki umieszczono opisy odwiedzanych miejsc oraz związanych z nimi wydarzeń wrześniowych. Całość dopełniają zdjęcia, ciekawostki, mapy i podpowiedzi Janka, rezolutnego śląskiego chłopca, które wskazują, na co szczególnie zwrócić uwagę lub o czym w danym miejscu pamiętać. Ponadto na tablicach można znaleźć kody QR do aplikacji i zwięzłe opisy w języku angielskim.

Opisy w języku Szekspira to ukłon w kierunku obcokrajowców odwiedzających Gostyń i Wyry

Plansze sporządzono w jednolitym układzie i stonowanej kolorystyce, współgrającej z przyrodą oraz historycznym charakterem atrakcji. Pod tym samym kątem dobrano również wszystkie dodatkowe elementy graficzne. Zastosowany rozmiar czcionki sprawia, że teksty są czytelne, choć niektóre fragmenty wymagają skupienia.

Na trasie poza tablicami powstałymi na potrzeby ścieżki można natknąć się też na inne, ustawione przy okazji odrębnych projektów, które zapewniają dodatkowe informacje. Dla przykładu, wędrując lasem z Gostyni do wyrskiej leśniczówki przy jednym ze skrzyżowań można zapoznać się z ekspozycją opisującą uroki okolicznych lasów, a przy schronach bojowych czekają dodatkowe informacje przygotowane przez Nadleśnictwo Kobiór i Stowarzyszenie na Rzecz Zabytków Fortyfikacji „Pro Fortalicium”.

Informacje zamieszczone na posadowionych obok siebie tablicach wzajemnie się uzupełniają

Korzystając ze ścieżki historycznej należy zawsze poruszać się istniejącymi szlakami i drogami, zachowywać szczególną ostrożność przy przejściach przez drogi i tory kolejowe, a także unikać wchodzenia do schronów i obiektów niedostępnych do zwiedzania.

Ponadto warto zadbać o właściwe obuwie, ułatwiające wędrówkę w trudnym terenie, jak również o ubranie, które ochroni przed kleszczami. Nie wszystkie ścieżki do punktów w lesie są wykoszone lub ubite, dlatego odpowiednie przygotowanie jest naprawdę ważne. Dotyczy to zwłaszcza wariantów poprowadzonych przez lasy (warianty 2, 3 i 4), bo właściwie na każdej nieutwardzonej drodze można trafić na niespodzianki, które sprawiają, że wędrowanie ścieżką historyczną staje się prawdziwą przygodą.

W okolicy jednego z punktów można zobaczyć również efekty ostatnich burz i nawałnic

Bez wątpienia najtrudniejszy jest odcinek prowadzący do schronu na Starej Pile. Dojście na miejsce i powrót na częściej uczęszczane szlaki zajmuje najwięcej czasu i wymaga przeskakiwania przez rowy oraz przedzierania się przez gęstwinę. Jednocześnie jest to odcinek najbardziej satysfakcjonujący i prawdopodobnie najbardziej urokliwy, bo poza widokami – wśród wysokich sosen rosnących na piaszczystym gruncie – oferuje ciszę oraz wyczuwalny na każdym kroku dotyk ducha przeszłości.

To miejsce, jak żadne inne na całej trasie – z racji poczucia odosobnienia – skłania do refleksji

Przejście ścieżki w jej najpełniejszym wariancie jest wyzwaniem, jednak trzeba pamiętać, że na całej trasie nie brakuje miejsc, które pozwalają nabrać tchu. W tej roli świetnie sprawdza się teren rekreacyjny w pobliżu jeziora Wicie, który w ramach budowy ścieżki uzupełniono o dodatkowe miejsca siedzące, a także wiaty rekreacyjne, z których część stanowi element projektu „Rowerem przez…” z 2011 roku.

Gdzie ścieżka kończy swój bieg? Każdy jej wariant prowadzi tam, gdzie się zaczyna – przy pomniku. Czy powrót do tego punktu jest wymagany? Przy samodzielnym wędrowaniu – nie, ale podczas używania aplikacji warto to zrobić, aby ukończyć wyzwanie.

Wirtualny kompas i multimedia
Przemierzanie Gostyni i Wyry szlakiem historycznym – zwłaszcza w ciepłe dni – już samo w sobie jest przyjemnym doświadczeniem, które może być jeszcze ciekawsze, jeśli rekreację uzupełnimy o wspomnianą wcześniej aplikację mobilną.

Dostępny w sklepach Google Play i App Store program „Śląski Wrzesień ’39” pomaga wędrować ścieżką od punktu do punktu z pomocą wirtualnego kompasu umieszczonego w lewym dolnym rogu ekranu, który wyznacza kierunek do najbliższego celu, a także znajdującego się przy prawej krawędzi wskaźnika odległości, który dokładnie informuje, ile metrów pozostało do aktualnego celu.

Niewielki niebieski znaczek na kompasie wyznacza punkt, do którego należy się kierować. Wskaźnik odległości na bieżąco oblicza, jak daleko znajduje się telefon względem współrzędnych wyznaczających punkt

Aplikacja w każdym punkcie przekazuje też dodatkowe informacje na temat każdego z miejsc za pomocą wirtualnych tablic uzupełnionych o elementy multimedialne, które pojawiają się po osiągnięciu ustawionych w programie koordynatów.

Na pierwszej planszy znajdziemy m.in. prezentację historyczną stworzoną na bazie materiałów z inscenizacji Bitwy Wyrskiej, archiwaliów filmowych oraz zdjęć ożywionych przez generatywną sztuczną inteligencję. Kolejne ukażą cyfrowe galerie zdjęć z Gostyni i Wyr, fotokopie dokumentacji, opowieści oparte o rozszerzoną rzeczywistość. W niektórych miejscach program zaproponuje realizację zadań w terenie z wykorzystaniem aparatu w telefonie, a nawet wirtualne zwiedzanie nie zawsze dostępnych wnętrz.

Plansza, którą ukaże telefon po wykryciu punktu przy schronie bojowym „Sowiniec” zaproponuje m.in. uruchomienie wirtualnego zwiedzania, co sprawdza się w dni, kiedy obiekt nie jest udostępniany zwiedzającym

Po zakończeniu wędrówki, niezależnie od wybranego wariantu ścieżki, aplikacja wyświetli podsumowanie uwzględniające m.in. przebyty dystans. Program zawiera też wbudowane elementy rywalizacji związane ze zdobywaniem stopni wojskowych i punktów za rozwiązywanie zadań, co dodatkowo urozmaica wędrówkę w większym gronie.

Wnioski z testów w terenie
Aplikacja dobrze sprawdza się w czasie wędrówki, ale z uwagi na to, że nie stoją za nią topowe rozwiązania wpływające na jak najlepsze doświadczenia użytkownika znane z bardziej popularnych programów, zawiera pewne niestandardowe rozwiązania.

Zanim się je odkryje, można stracić kilka cennych minut, dlatego poniżej zebrane zostały wskazówki, które mogą pozwolić uniknąć pewnych problemów, choć równie dobrze mogą okazać się zupełnie nieprzydatne, bo przy innej konfiguracji problemy nie wystąpią:

1. Od razu należy pozwolić aplikacji na śledzenie lokalizacji w tle ( „Zawsze zezwalaj”), bo tylko ta opcja gwarantuje, że program będzie działał poprawnie. Wymuszenie zalecanej przez system telefonu i zwykle polecanej opcji „Zezwalaj tylko podczas używania aplikacji” prowadzi do tego, że w ustawieniach aplikacji opcja lokalizacji będzie nieaktywna.

2. Niezależnie od tego, w którym miejscu rozpoczniemy przygodę w zakładce „Wybór misji” – czy jeszcze w domu, czy przy Izbie Pamięci – przygoda zawsze zaczyna się centralnie przed pomnikiem, nigdy przed tablicą obok izby, ani przy drugiej tablicy obok ogrodzenia pomnika – aplikacja zawsze chce nas widzieć przed pomnikiem i tam też zawsze prowadzi w pierwszej kolejności.

3. Kiedy zbliżamy się do startu przy pomniku lub kolejnego punktu, dobrze jest trzymać kompas otwarty, wtedy mamy pewność, że po osiągnieciu właściwej lokalizacji wyskoczy okienko z przyznaną punktacją za odkrycie punktu, a potem ukaże się przycisk do wirtualnej tablicy. W czasie pokonywania długich odcinków spokojnie można wyłączyć ekran lub korzystać z innych funkcji telefonu.

4. Poza lokalizacją w pewnym momencie aplikacja zapyta również o dostęp do aparatu i pamięci telefonu. Jeśli w czasie wyprawy chcemy skorzystać z wszystkich funkcji oferowanych przez program, warto nadać uprawnienia już przy okazji ustawiania lokalizacji. Za pomocą aparatu program realizuje funkcję rozszerzonej rzeczywistości, a dzięki dostępowi do pamięci możliwy jest zapis zdjęć, które należy wykonać w ramach jednego z zadań.

5. Przed udaniem się do następnego punktu warto upewnić się, że po obejrzeniu materiałów i wykonaniu zadań u dołu okna kliknęliśmy przycisk „Następny”. Dopiero po spełnieniu tego warunku aplikacja kieruje do kolejnego punktu. Trzeba też pamiętać, że po wybraniu tego przycisku nie można ponownie obejrzeć materiałów dostępnych w punkcie, który w ten sposób odhaczyliśmy.

Mając to na uwadze, historia zapisana w aplikacji poprowadzona jest bardzo przystępnie, choć w trakcie marszu czasem brakuje opcji powrotu do już poznanych materiałów.

Warto zajrzeć też do… urzędu gminy
W ramach projektu, obok aplikacji mobilnej i elementów zainstalowanych w terenie, powstały też materiały promocyjne papierowe – wykonane w podobnym stylu mapy ścieżki, książeczki przejścia oraz gry planszowe o tematyce wojny obronnej.

Mapy i książeczki można otrzymać w Urzędzie Gminy Wyry, ale warto o nie zapytać też w gminnej bibliotece, bo po sugestiach mieszkańców miały tam również trafić⁵. Gier planszowych zamówionych w tym samym pakiecie póki co nie zaprezentowano.

Nową atrakcję promują ponadto dodatkowe tablice informacyjne – jedna przy świetlicy środowiskowej w Gostyni, a druga przy pawilonie w Wyrach. Każda z nich zawiera podstawowe informacje o ścieżce, a także – co szczególnie interesujące – mapę Obszaru Warownego „Śląsk”. Znajdziemy na niej m.in. lokalizacje fundamentów niedokończonych schronów, które mogą zachęcić do rozszerzenia wędrówki śladami września 1939 roku.

Tablica w centrum Gostyni z najważniejszymi informacjami na temat projektu

Budowa rozłożona na kilka etapów
Ścieżka powstała w ramach projektu „Budowa ścieżki historycznej »Wrzesień 1939 r. w Gminie Wyry«”, tego samego, z którego wcześniej wykonano również remont Izby Pamięci. Realizacja części obejmującej budowę ścieżki, jak wynika z danych Centralnego Rejestru Umów Gminy Wyry za lata 2023-2026, była podzielona na kilka etapów prowadzonych przez różnych wykonawców.

Koncepcję budowy ścieżki stworzyła Grupa Altima w marcu 2024 roku za 24 tys. 600 zł na podstawie umowy z listopada 2023 roku⁶, a później, na bazie umowy z marca 2024 roku, spółka przygotowała również dokumentację aplikacyjną za 12 tys. 300 zł⁷.

Po uzyskaniu dofinansowania unijnego, na początku 2025 roku przystąpiono do prac przygotowawczych, a potem realizacji ścieżki w terenie⁸.

Na podstawie umowy z kwietnia 2025 roku firmie Silesia 2049 z Tychów zlecono za 2 tys. 300 zł analizę dokumentacji projektu oraz przygotowanie opisu zamówienia na aplikację mobilną ścieżki historycznej wraz ze wsparciem merytorycznym⁹.

Opracowaniem zawartości tablic edukacyjnych, przygotowaniem założeń i nadzorem nad tworzeniem aplikacji mobilnej oraz materiałów graficznych zajęła się firma FHU Lidia Dominiec z Tychów na podstawie umowy z lipca 2025 roku za 8 tys. zł¹⁰. Firma ta służyła też bieżącym wsparciem doradczym na każdym etapie projektu.

Zaprojektowanie, wykonanie i wdrożenie aplikacji mobilnej zlecono spółce X77 z Nysy na podstawie umowy z października 2025 roku za 111 tys. zł¹¹.

Dostawą i montażem elementów małej architektury oraz wykonaniem materiałów graficznych na postawie umowy zawartej w kwietniu 2026 roku zajęło się Przedsiębiorstwo Techniczne Plex z Gliwic za 136 tys. 345 zł i 50 gr¹². Firma przygotowała i zamontowała najbardziej namacalne elementy ścieżki: 14 tablic informacyjnych, 9 figur żołnierzy, 6 ławek parkowych, 2 zestawy stołów z zadaszeniem, 2 kosze na śmieci.

Wszystkie zestawy stołów z zadaszeniem, ławki i kosze zamontowano w Wyrach obok jeziora Wicie

Dodatkowe materiały – tj. mapy ścieżki, książeczki przejścia ścieżki, gry planszowe o tematyce wrześniowej (po 500 egzemplarzy), zlecono w kwietniu 2026 roku agencji Eureka Plus z Rzeszowa za 98 tys. 375 zł i 40 gr¹³.

Nawet 2 tys. użytkowników rocznie
Projekt obejmujący zadania dotyczące budowy ścieżki oraz remontu Izby Pamięci był współfinansowany ze środków Funduszy Europejskich dla Śląskiego 2021-2027, a jego całkowita wartość wyniosła 779 tys. 523 zł i 15 gr. Większość środków – 662 tys. 594 zł 67 gr (85%) pochodziło z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, a pozostałe z budżetu własnego gminy Wyry – 116 928,48 zł (15%)¹⁴.

Ścieżka historyczna powstała w celu rozwoju oferty turystycznej gminy poprzez „stworzenie spójnego i atrakcyjnego produktu historycznego”¹⁵. Odbiorcami przedsięwzięcia będą „mieszkańcy gminy i regionu, turyści oraz pasjonaci historii II wojny światowej”¹⁶.

Gmina szacuje, że z nowe atrakcji będzie korzystać ok. 2 tys. osób rocznie¹⁷.